فرق پولدار و ثروتمند چیست؟

خیلیا فکر میکنن پولدار و ثروتمند دو اسم برای یه چیزن، و این برداشت در ظاهر کاملا منطقی به نظر میرسه، چون تنها نشونه ای که از پول بقیه داریم همون چیزیه که جلوی چشممونه: ماشینشون، خونشون، عکس سفرشون. ولی فصل هشتم و نهم کتاب روانشناسی پول دقیقا روی همین برداشت دست میذارن و نشون میدن چیزی که از پول آدما میبینیم، معمولا خرج پوله، نه خود پول.

این قسمت دو فصل کتاب رو پشت سر هم میخونه، پس اول اسم هاشون رو باز کنیم. اسم فصل هشتم توی کتاب اصلی، به زبون ساده، پارادوکس آدم توی ماشینه، یعنی تناقضی که موقع دیدن یه ماشین گرون توی ذهن خودمون اتفاق میفته؛ من اسمش رو گذاشتم ماشین رو میبینن، نه راننده رو، چون کل فصل توی همین یه جمله جا میشه. اسم فصل نهم ترجمه لازم نداره، ثروت، چیزیه که نمیبینید، و کلمه به کلمه اینطوری باز میشه: ثروت یعنی دارایی ای که هنوز خرج نشده، و نمیبینید یعنی دقیقا چون خرج نشده، هیچ ردی از خودش جلوی چشم بقیه نمیذاره.

ماشین رو میبینن، نه راننده رو

مورگان هاوزل اواسط دهه ۲۰۰۰ توی لس آنجلس، جلوی یه هتل، کار پارک کردن ماشین مهمونا رو انجام میداد و هر شب فراری و لامبورگینی و رولز رویس از زیر دستش رد میشد. خودش تعریف میکنه که اون موقع به این ماشینا خیره میشد و خودش رو پشت فرمونشون تصور میکرد، و کمتر پیش میومد به اینکه راننده کیه فکر کنه. بقیه آدما هم وقتی یه ماشین خیلی گرون میبینن، معمولا همین کار رو میکنن: به جای اینکه صاحبش رو تحسین کنن، توی ذهنشون میگن اگه این ماشین مال من بود، همه فکر میکردن من چقدر باحالم.

تناقض فصل دقیقا همینجاست. ما خیلی وقتا دنبال پول میریم تا احترام و تحسین بگیریم، ولی بقیه وقتی پول ما رو میبینن، از کنار تحسین ما رد میشن و پولمون رو فقط معیاری میکنن برای اینکه خودشون چقدر دوست دارن تحسین بشن. هاوزل از این تجربه یه جمله درمیاره که به نظرم جاش روی داشبورد هر ماشینیه:

تواضع، مهربونی و همدلی، خیلی بیشتر از اسب بخار هر ماشینی براتون احترام میارن.

نامه ای که بعد از به دنیا اومدن پسرش نوشت

هاوزل سال ها بعد، وقتی پسرش به دنیا اومد، براش نامه ای نوشت و همین درس رو اونجا گذاشت، با زبونی که هر پدر و مادری میتونه یه روز برای بچش تکرار کنه:

شاید فکر کنی یه ماشین گرون، یه ساعت شیک و یه خونه خیلی بزرگ میخوای، ولی بهت میگم که نمیخوای. چیزی که واقعا میخوای احترام و تحسین بقیه ست و فکر میکنی داشتن وسایل گرون اینو برات میاره؛ تقریبا هیچوقت نمیاره، مخصوصا از طرف همون آدمایی که دوست داری بهت احترام بذارن و تحسینت کنن.

پورشه ای که یه روز دیگه نیومد

قصه پارکینگ هتل هنوز تموم نشده، چون هاوزل همون سال ها یه هم سن و سال خودش به اسم راجر رو میشناخت که پورشه سوار میشد؛ یه مدت بعد راجر با یه هوندای قدیمی پیداش شد و وقتی ازش پرسیدن پورشه کو، گفت چون قسط وامش رو نداده بود، ماشین رو ازش گرفتن، و به گفته هاوزل ذره ای خجالت هم توی حرفش نبود. هاوزل میگه آشنایی نزدیک با صاحبای این ماشینا نشونش داد که خیلیاشون موفقیت متوسطی داشتن و بخش بزرگی از درآمدشون صرف همین ماشینا میشد.

از اینجا کتاب یه جمله میگه که شاید قشنگ نباشه، ولی دقیقه: وقتی کسی با یه ماشین ۱۰۰ هزار دلاری از کنارتون رد میشه، تنها داده ای که درباره ثروتش دارید اینه که الان ۱۰۰ هزار دلار کمتر از قبل از خرید ماشین پول داره، یا ۱۰۰ هزار دلار بیشتر بدهکاره. ما حساب بانکی و صورت حساب کارگزاری آدما رو نمیبینیم، پس ناچاریم از روی چیزی که جلوی چشممونه قضاوت کنیم، و به قول هاوزل سرمایه داری امروز از کمک به آدما برای اینکه تا وقتی واقعا نساختن، ادای ساختن رو دربیارن، یه صنعت پرطرفدار ساخته.

اینجا کتاب پولدار و ثروتمند رو از هم جدا میکنه. پولدار یعنی درآمد امروز؛ کسی که یه ماشین ۱۰۰ هزار دلاری میرونه تقریبا حتما پولداره، چون حتی اگه با وام خریده باشه، برای دادن قسطش یه سطحی از درآمد لازمه. ثروت ولی پنهانه: درآمدیه که خرج نشده، گزینه ایه که هنوز ازش استفاده نکردید تا بعدا یه چیزی بخرید، و ارزشش اینه که بهتون انتخاب و انعطاف و رشد میده تا یه روز بیشتر از چیزی بخرید که امروز میتونید.

ریحانا و جوابی که مشاورش داد

ثروت، به تعریف هاوزل، ماشینای خوبیه که نخریدید، الماس هایی که نخریدید، ساعت هایی که نبستید، لباس هایی که ازشون گذشتید و ارتقای صندلی هواپیما که قبولش نکردید؛ همه اینا یعنی دارایی مالی ای که هنوز تبدیل به چیزهای دیده شدنی نشده. کتاب برای همین تعریف یه نمونه معروف هم میاره: ریحانا، خواننده مشهور، بعد از ولخرجی زیاد تا لب ورشکستگی رفت و از مشاور مالیش شکایت کرد، و جواب مشاورش این بود:

واقعا لازم بود بهش بگیم اگه پولت رو خرج چیزها کنی، آخرش چیزها رو داری، نه پول رو؟

جمله خنده داریه، ولی تلنگرش جدیه. هاوزل میگه وقتی خیلیا میگن میخوام میلیونر بشم، شاید منظورشون اینه که دوست دارن یه میلیون دلار خرج کنن، و این دقیقا عکس میلیونر بودنه؛ توی ایران خودمون هم وقتی کسی میگه میخوام میلیاردر بشم، خیلی وقتا چیزی که توی ذهنشه خرج کردن اون میلیارده، نه نگه داشتنش.

بیل مان، نویسنده حوزه سرمایه گذاری، یه جمله داره که هاوزل نقلش میکنه: هیچ راهی سریع تر از خرج کردن پول زیاد برای چیزهای خیلی خوب، به آدم حس پولدار بودن نمیده؛ ولی راه ثروتمند بودن اینه که پولی که دارید رو خرج کنید و پولی که ندارید رو خرج نکنید. هاوزل میگه این نصیحت خوبیه ولی هنوز کافی نیست و یه قدم جلوتر میره: ثروتمند بودن یعنی پولی که دارید رو خرج نکنید، و این فقط روش جمع کردن ثروت نیست، تعریف خود ثروته.

باشگاه، ساعت هوشمند و وعده جایزه

برای اینکه این فرق بهتر جا بیفته، هاوزل سراغ ورزش و غذا میره و به نقل از کتاب بدن بیل برایسون میگه یه پژوهش توی آمریکا نشون داده آدما کالری ای که توی تمرین میسوزونن رو حدود چهار برابر بیشتر از واقعیت تخمین میزنن، و بعدش به طور متوسط حدود دو برابر کالری ای که سوزوندن رو میخورن.

اینو من خودم دقیقا تجربه کردم: فکر میکردم توی هر جلسه باشگاه، که حدود ۷۵ دقیقه تمرین هوازی و قدرتی بود، ۷۰۰ تا ۸۰۰ کالری میسوزونم، تا اینکه یه ساعت هوشمند خریدم و چند جلسه که بستمش دیدم عدد واقعی ۳۰۰ تا نهایتا ۴۰۰ کالریه، یعنی حدود نصف چیزی که فکر میکردم. خود ساعت هم عدد دقیق نمیده (پژوهشی توی دانشگاه استنفورد روی هفت ساعت و دستبند هوشمند نشون داد هیچکدوم کالری سوزونده رو با خطای کمتر از ۲۰ درصد اندازه نمیگیرن)، ولی فاصله اونقدر زیاد بود که فهمیدم چرا با اون همه تمرین وزنم تکون نمیخورد: بعد از باشگاه به خودم جایزه میدادم، و یه وعده پرکالری کل زحمت جلسه رو میبرد.

هاوزل همین رو به پول وصل میکنه:

ورزش شبیه پولدار بودنه؛ فکر میکنید زحمتش رو کشیدید و حالا حق دارید با یه غذای مفصل به خودتون جایزه بدید. ثروت یعنی نه گفتن به همون وعده جایزه، تا کالری واقعا منفی بشه، و این سخته و خودکنترلی میخواد.

خودکنترلی اینجا به معنی عذاب دادن خود نیست و منظور کتاب هم این نیست؛ یعنی یه جاهایی عمدا به یه خرید نه بگید و پولش رو نگه دارید. هر کدوم از این نه ها یه مبلغ مشخصه که توی حسابتون میمونه، و همین مبلغ ها سال به سال روی هم جمع میشن و میشن همون ثروتی که هیچکس نمیبینه.

یعنی هیچی نخریم و هیچی نشون ندیم؟

شاید بپرسید پس یعنی هیچوقت نباید چیزی بخریم که دیده بشه؟ اینجا نظر خودمه و لازم میدونم بگم، چون این دو فصل رو، چه با ترجمه فارسی چه با متن انگلیسی، راحت میشه اشتباه برداشت کرد. نه این درسته که کل درآمد رو خرج دیده شدن کنیم، نه اون درسته که با دمپایی راه بریم و هیچ لذتی از پولمون نبریم؛ ثروتمندای واقعی هم تا یه حدی خرج میکنن و دیده میشن، فرقشون اینه که اون حد رو خودشون تعیین میکنن، نه نگاه بقیه. همه چیز روی یه طیفه، و جای هر کدوم از ما روی این طیف با یه سوال معلوم میشه: این خرج از درآمد امروزه، یا از ثروتی که قرار بود فردا آزادمون کنه؟

وارن بافت نمونه خوبیه، هرچند توی این فصل های کتاب نیومده. سال ۱۹۵۸ یه خونه توی اوماها به قیمت ۳۱ هزار و ۵۰۰ دلار خرید و دهه ها توی همون خونه زندگی کرد، در حالی که میتونست تقریبا هر خونه ای رو بخره؛ و توی نامه تعهد بخششش در سال ۲۰۱۰ نوشته که بیشتر از ۹۹ درصد ثروتش، در زمان زندگی یا بعد از مرگش، صرف کار خیر میشه. یعنی بافت هم خرج میکنه، فقط جایی خرج میکنه که خودش انتخاب کرده، نه جایی که بقیه ببینن.

رونالد رید؛ ثروتی که بعد از مرگ دیده شد

مشکل اینجاست که الگوهای پولداری همه جا جلوی چشممونن، ولی به قول هاوزل الگوهای ثروتمندی طبق تعریف پنهان ترن، چون ما خونه هایی رو میبینیم که آدما خریدن، نه خونه هایی که میتونستن بخرن و عمدا نخریدن. رونالد رید نمونه کامل همینه: توی شهر کوچیک براتلبورو در ایالت ورمونت آمریکا عمرش رو با کار توی پمپ بنزین و سرایداری یه فروشگاه گذروند و با یه تویوتای دست دوم رفت و آمد میکرد، و وقتی سال ۲۰۱۴ در ۹۲ سالگی فوت کرد، تازه همه فهمیدن چقدر دارایی داشته. به قول هاوزل، تا وقتی زنده بود الگوی مالی هیچکس نبود، چون تک تک سنت های ثروتش پنهان بود. اگه خواستید خودتون سرچ کنین، داستانش توی رسانه های آمریکایی زیاد اومده.

دنیا پره از آدمایی که ساده به نظر میرسن ولی واقعا ثروتمندن، و آدمایی که پولدار به نظر میرسن ولی لب مرز ورشکستگی زندگی میکنن.

هاوزل بلافاصله اضافه میکنه که اینو یادمون باشه، هم وقتی داریم با عجله درباره موفقیت بقیه قضاوت میکنیم و هم وقتی هدف های مالی خودمون رو میچینیم.

این دو فصل برای سبد ما توی ایران چه معنی داره؟

توی ایران دیده شدن خیلی گرون شده و عددش رو هم میشه دید. طبق داده تیندکس از آگهی های فروش آپارتمان توی دیوار، میانگین قیمت پیشنهادی هر متر مربع آپارتمان در تهران تا ۵ آبان ۱۴۰۵ به حدود ۳۰۳ میلیون تومن رسیده بود (این قیمت آگهیه، نه قیمت معامله، ولی تصویر رو روشن میکنه). حالا فرض کنید یه همکار از یه آپارتمان ۱۰۰ متری میره به یه ۱۵۰ متری با همین حدود قیمت: اون ۵۰ متر اضافه یعنی حدود ۱۵ میلیارد تومن؛ یعنی هر یه متر مربعش، یه تیکه کف یک متر در یک متر، حدود ۳۰۳ میلیون تومنه، و با حقوق پایه کارگری امسال که ماهی حدود ۱۶٫۶ میلیون تومنه، هر متر میشه حدود ۱۸ ماه کار. چیزی که شما میبینید خونه بزرگتره؛ چیزی که نمیبینید اینه که اون ۱۵ میلیارد از پس انداز اومده یا از وام و بدهی، و این همون تنها داده ایه که هاوزل درباره ماشین ۱۰۰ هزار دلاری میگفت.

خونه با ماشین فرق داره، چون هم جای زندگیه و هم دارایی واقعی، ولی نقد کردنش ماه ها طول میکشه و نمیشه یه تیکش رو فروخت؛ پس هر متری که فقط برای دیده شدن میخریم، پولیه که از بخش منعطف ثروتمون بیرون رفته و دیگه نمیتونه توی روز سخت به دادمون برسه.

نسخه این دو فصل هم برای همه یکی نیست. اگه فعلا بیشتر درآمدتون صرف قسط میشه، اولین ثروت دیده نشده شما همون قسط تازه ایه که برای یه چیز دیده شدنی مثل گوشی، ماشین یا مبل قبول نمیکنید؛ قانون سادش اینه که تا وقتی حداقل یه ماه خرج زندگی کنار نذاشتید، هیچ قسط تازه ای برای چیزی که کارش دیده شدنه شروع نکنید، که همون پله اولیه که توی قسمت هفتم دربارش حرف زدیم. اگه دارایی دارید، سوال فرق میکنه: چند درصد داراییتون چیزهاییه که دیده میشن ولی درآمدی نمیسازن، مثل ماشین گرون، طلای زینتی و وسایل لوکس، و چند درصدش دارایی هاییه که کار میکنن؟ هر خرید دیده شدنی که با فروختن بخش دوم انجام بشه، ثروت شما رو کم میکنه، حتی اگه همه فکر کنن پولدارتر شدید.

از کتاب تا سبد

پولی که خرج نمایش نشده، اگه فقط بی حرکت توی حساب بمونه، توی تورم ایران زود کوچیک میشه؛ پس ثروت دیده نشده باید کار هم بکنه، یعنی بره توی ساختاری که هر بخشش یه کار مشخص داره: بخشی طلا که توی روزای بحران سپر دفاعی سبد باشه، بخشی سهام داخلی و بین المللی که کارش رشد بلندمدته، و بخشی صندوق درآمد ثابت که پول نقد همیشه دم دستتون باشه و مجبور نشید برای یه خرج ناگهانی، دارایی خوبتون رو به قیمت بد بفروشید. چنین سبدی از بیرون هیچ برقی نداره و کسی پشت چراغ قرمز برنمیگرده نگاهش کنه، ولی دقیقا همون چیزیه که هاوزل اسمش رو گذاشته ثروت؛ و هر ماه که یه خرج نمایشی رو نکردید، همون مبلغ میتونه بره سمت بخشی که سبد بیشتر بهش احتیاج داره، یعنی نه گفتن شما هر ماه یه کار واقعی پیدا میکنه. ما در آکاوست سبد اختصاصی بیشتر از ۲۵۰ سرمایه گذار رو توی چرخه اینوستینگ با همین منطق میچینیم، و دارایی هر نفر صد درصد توی حساب خود اون میمونه.

برای اینکه همین امشب این دو فصل رو روی زندگی مالی خودتون پیاده کنید، سه کار:

پرسش های پرتکرار

فرق پولدار و ثروتمند در روانشناسی پول چیست؟

به تعریف مورگان هاوزل در فصل نهم روانشناسی پول، پولدار یعنی درآمد امروز و ثروتمند یعنی درآمدی که خرج نشده. پولدار بودن با ماشین و خونه دیده میشه، ولی ثروت پنهانه، چون همون خریدهاییه که انجام نشده و به شکل دارایی مالی باقی مونده.

پارادوکس آدم توی ماشین یعنی چه؟

یعنی ما پول خرج میکنیم تا تحسین بشیم، ولی بقیه وقتی ماشین گرون ما رو میبینن، به جای تحسین صاحبش، خودشون رو پشت فرمون تصور میکنن. هاوزل اینو از کار پارک کردن ماشین مهمونای یه هتل در لس آنجلس یاد گرفت.

آیا از روی ظاهر میشود فهمید کسی ثروتمند است؟

نه. به گفته کتاب، تنها داده ای که از دیدن یه ماشین ۱۰۰ هزار دلاری دارید اینه که صاحبش ۱۰۰ هزار دلار پول کمتر یا بدهی بیشتر داره. توی تهران هم که میانگین قیمت آگهی هر متر آپارتمان تا ۵ آبان ۱۴۰۵ به حدود ۳۰۳ میلیون تومن رسیده بود، یه خونه بزرگتر نشون نمیده خریدش از پس انداز بوده یا از بدهی.

منابع

کتاب روانشناسی پول نوشته مورگان هاوزل، فصل هشتم: ماشین رو میبینن، نه راننده رو، و فصل نهم: ثروت، چیزیه که نمیبینید

Morgan Housel, The Psychology of Money, Harriman House, 2020, Chapter 8: Man in the Car Paradox; Chapter 9: Wealth Is What You Don’t See

Bill Bryson, The Body: A Guide for Occupants, 2019

Anna Shcherbina et al., Accuracy in Wrist-Worn, Sensor-Based Measurements of Heart Rate and Energy Expenditure in a Diverse Cohort, Journal of Personalized Medicine, 2017

CNBC, Warren Buffett still lives in the home he bought for $31,500, 2023

The Giving Pledge, Warren Buffett pledge letter, 2010

CNBC, A janitor secretly amassed an $8 million fortune and left most of it to his library and hospital, 2016

قیمت آگهی شده هر متر مربع آپارتمان در تهران: داده تیندکس از آگهی های دیوار، به روز شده تا ۵ آبان ۱۴۰۵

حداقل دستمزد ۱۴۰۵: مصوبه شورای عالی کار، به نقل از خبرگزاری فرانسه